Podstawowe sploty wikliniarskie – jak zacząć

Narzędzia niezbędne do pracy

Podstawowy zestaw plecionkarza nie jest rozbudowany, jednak dobór właściwych narzędzi przekłada się bezpośrednio na precyzję pracy:

Szydło wikliniarskie (tzw. igła lub bodkin) – stalowy pręt z zaostrzonym końcem i uchwytem z drewna lub tworzywa. Służy do rozchylania poprzednich splotów i wprowadzania nowego pęda. Najczęściej używane rozmiary to 25–35 cm długości.
Sekator lub nóż wikliniarki – ostry nóż z cienkowym ostrzem do cięcia pędów pod kątem i przycinania końców splatanych elementów.
Miarka zwijana i gwoździe wikliniarskie – do wyznaczania równomiernych odstępów między szprychami (pionowymi prętami konstrukcyjnymi).
Miska lub wanna z wodą – do moczenia materiału bezpośrednio przed pracą.

Terminologia podstawowa

Zrozumienie nazewnictwa elementów konstrukcyjnych ułatwia opis technik:

Szprychy – pionowe lub radialne pręty tworzące szkielet kosza. Ich liczba i układ determinują kształt wyrobu.
Wątki – pędy poziome (lub spiralne) przeplatane przez szprychy w trakcie wyplatania boków.
Dno – element podstawowy; może być okrągłe (oparte na krzyżu szprych) lub kwadratowe (oparte na ramie z grubszych prętów).
Noga – dolna część szprychy wygiętej na zewnątrz, stanowiąca stopę kosza.
Obwódka (border) – wykończenie górnej krawędzi kosza, wykonywane przez zawijanie i przeplatanie szprych.

Budowa dna okrągłego

Dno okrągłe zaczyna się od krzyża szprych, czyli dwóch grup po 4–6 prętów złożonych prostopadle i przewiązanych rafią lub cienką wikliną. Konstrukcja ta nosi nazwę dno słupkowe. Następnie splata się kilka rzędów splotu parowanego (over-under), stopniowo rozchylając szprychy do pozycji radialnej.

Kluczowym momentem jest równomierne rozłożenie szprych na obwodzie. Przy nieparzystej ich liczbie można prowadzić splot prosty (jeden pęd oplatający szprychy na przemian). Przy parzystej liczbie szprych stosuje się wątek podwójny lub wprowadza dodatkową szprychę, aby uniknąć pokrywania się szwów kolejnych rzędów.

Splot łańcuszkowy (pairing)

Pairing to jeden z najważniejszych splotów w koszykarstwie. Pracuje się dwoma pędami jednocześnie: lewy splata się nad szprychą, którą prawy właśnie pominął. Wizualnie efektem jest skręcony sznur okrążający boki kosza.

Ten splot stabilizuje szprychy po przejściu z dna do boków – jest stosowany w pierwszych 3–5 rzędach po „przekręceniu" szprych do góry. Dzięki splataniu krzyżowemu pairing nie wymaga wiązania końców wątków – nowy pęd wprowadza się w momencie, gdy stary ma około 10 cm długości, nakładając nowy obok i kontynuując pracę.

Splot skośny (randing)

Randing to najprostszy splot, w którym jeden pęd przebiega kolejno nad i pod każdą szprychą. Wymaga nieparzystej liczby szprych, ponieważ przy parzystej pęd pokrywałby ciągle te same szprychy. Jest szybki w wykonaniu i daje równomierną, gęstą powierzchnię ściany kosza.

Przy randingu ważne jest, by każdy kolejny rząd zaczynać od innej szprychy, co zapewnia równomierne „drabinkowanie" wzoru. Dla efektów dekoracyjnych stosuje się splot wsteczny (reverse randing), gdzie kierunek oplatania jest odwrócony co kilka rzędów.

Splot spiralny (coiling)

Coiling różni się od poprzednich tym, że materiał jest zwijany spiralnie wokół rdzenia (np. grubszego pęda wiklinowego lub sznurka jutowego) i jednocześnie łączony igłą lub cienką rafią z poprzednią warstwą spirali. Stosuje się go w misach bezszprychowych i we wzornictwie afrykańskim, ale coraz częściej pojawia się w polskich wyrobach artystycznych.

Zaletą coilingu jest całkowita dowolność kształtu – nie ogranicza go liczba szprych. Jego wadą jest czasochłonność: misę o średnicy 30 cm wykonaną tą techniką splata się od 8 do 15 godzin.

Obwódka – wykańczanie krawędzi

Najprostsza obwódka to tzw. tuck-away border: każda szprycha jest zginana za sąsiednią szprychą i chowana pod splot. Daje gładką, dyskretną krawędź. Bardziej ozdobna four-rod border tworzy wyraźny warkocz wzdłuż górnej krawędzi, wykonywany przez przeplatanie czterech grup szprych zgodnie z ustalonym wzorem.

Po zakończeniu wyplatania końce wątków przycina się ukośnie przy użyciu noża wikliniarza, tak by schowały się za najbliższą szprychą. Kosz pozostawia się do wyschnięcia przez minimum 24 godziny, zanim zostanie poddany ewentualnemu lakierowaniu lub bejcowaniu.

Typowe błędy i jak ich uniknąć

Nierównomierne rozłożenie szprych jest najczęstszą przyczyną zniekształceń. Kontrolę wykonuje się co 3–4 rzędy, przykładając krążek lub szablon do boku kosza. Zbyt suchy materiał prowadzi do pękania przy zginaniu – wiklina powinna być wilgotna i elastyczna przez cały czas pracy. Zbyt luźny splot osłabia konstrukcję; gęstość reguluje się przez dociskanie wątków szydłem po każdym przeplecieniu.

Materiały i narzędzia do koszykarstwa opisuje szczegółowo artykuł o koszykarstwie w Wikipedii. Dobór surowca do konkretnych technik opisujemy w artykule o wiklinie jako surowcu.