Gatunki wikliny stosowane w plecionkarstwie
W Polsce plecionkarstwo opiera się przede wszystkim na trzech gatunkach z rodzaju Salix:
- Salix viminalis (wiklina pospolita) – najczęściej uprawiany gatunek, dający długie, proste pędy o małej liczbie węzłów. Dorasta do 4–6 m rocznie, co pozwala na coroczne zbiory. Pędy mają jasnobrązową korę i są bardzo elastyczne nawet po wyschnięciu.
- Salix purpurea (wierzba purpurowa) – pędy cieńsze i twardsze niż u S. viminalis, o charakterystycznej purpurowozielonej korze. Stosowane do wyrobów delikatniejszych i biżuterii wiklinowej. Gatunek toleruje bardziej suche stanowiska.
- Salix triandra (wierzba trójpręcikowa) – wydaje pędy dwubarwne: ciemnozielone z wierzchu i niebieskawoszare od spodu. Popularna w regionie łowickim i sandomierskim, gdzie od XIX w. prowadzi się uprawy przemysłowe.
W mniejszym zakresie używa się pędów Salix daphnoides (wierzby wawrzynkowej), cenionej za granatową nalot na korze, który nadaje wyrobom dekoracyjny efekt.
Terminy zbioru i wpływ na jakość surowca
Termin zbioru jest jednym z kluczowych czynników decydujących o właściwościach materiału. Wyróżnia się dwa główne okna zbiorów:
- Zbiór jesienny (październik–listopad) – po opadnięciu liści i zatrzymaniu sokopłynu. Pędy są twarde, dobrze wysycone skrobiami, wolno schną i cechują się wysoką trwałością. Materiał zebrany jesienią nadaje się do wyrobów z korą.
- Zbiór wiosenny (marzec–kwiecień) – tuż przed wypuszczeniem pąków, gdy soki zaczynają krążyć. Kora łatwo oddziela się od drewna, co jest konieczne przy produkcji wikliny białej (łupkowanej). Pędy są nieco mniej wytrzymałe niż zbierane jesienią.
Zbioru dokonuje się ręcznie, ścinając pędy przy podstawie na 2–3 cm ponad powierzchnią gleby lub za pomocą kosiarek wikliniarskich na plantacjach o rzędach co 60–80 cm. Na 1 ha plantacji uzyskuje się od 8 do 15 ton zielonej masy rocznie.
Rodzaje wikliny według sposobu obróbki
Zależnie od sposobu obróbki surowca wyróżnia się trzy podstawowe typy handlowe:
- Wiklina brązowa (nieobrana) – pędy suszone bezpośrednio po zbiorze, z zachowaną korą. Kolor zależy od gatunku i warunków suszenia; waha się od jasnobeżowego do ciemnobrązowego. Daje wyroby o naturalnym, rustykалным wyglądzie.
- Wiklina biała (łupkowana) – pędy parzone lub moczone przez kilka tygodni wiosną, a następnie odzierane z kory przy użyciu szczypiec wikliniarskich lub maszyny łupkarskiej. Uzyskuje się gładkie, jasne drewno o kremowym kolorze, które po wyschnięciu przybiera odcień kości słoniowej.
- Wiklina bufowana (parzona) – pędy gotowane lub parowane przez 3–6 godzin, po czym obierane na ciepło. Taniny zawarte w korze przenikają do drewna, nadając mu charakterystyczny brązowordzawy odcień i zwiększając odporność na grzyby.
Suszenie i przechowywanie
Prawidłowe suszenie decyduje o tym, czy materiał będzie podatny na obróbkę czy stanie się kruchy. Świeżo zebrane pędy ustawia się pionowo w wiązkach w przewiewnym miejscu, chroniąc je przed bezpośrednim nasłonecznieniem. Optymalna wilgotność powietrza w miejscu suszenia wynosi 50–65%, a temperatura 10–20°C. Zbyt szybkie suszenie w wysokiej temperaturze powoduje pękanie kory i mikropęknięcia drewna.
Suche pędy – o wilgotności poniżej 15% – wiąże się w snopy po 30–50 sztuk i przechowuje w leżących stosach w suchym magazynie. Przed wyplataniem materiał należy namoczyć: wiklina brązowa wymaga moczenia przez 4–8 godzin, biała przez 20–40 minut, a bufowana wystarczy owinąć wilgotną tkaniną na kilka godzin.
Inne materiały stosowane w plecionkarstwie
Obok wikliny w polskim plecionkarstwie używa się:
- Trzciny pospolitej (Phragmites australis) – zbieranej zimą, po pierwszych przymrozkach, gdy łodygi są wyschnięte i twarde. Stosuje się ją do wyplatania mat, pokrycia dachów i sit.
- Rafii (Raphia farinifera) – importowanego włókna z liści palmy, używanego jako materiał wiążący i dekoracyjny. Dostępna w naturalnym kremowym kolorze i barwiona.
- Sitowia (Schoenoplectus lacustris) – zbieranego w sierpniu–wrześniu z naturalnych stanowisk lub upraw; stosowane głównie do wyplatania siedzisk i mat.
Więcej o technikach pracy z tymi materiałami opisujemy w artykule o podstawowych splotach wikliniarskich.
Kontrola jakości surowca
Przed przystąpieniem do pracy ocenia się surowiec pod kątem kilku parametrów. Długość pęda powinna być równomierna w całym snopie – różnice powyżej 10% utrudniają wyplatanie. Kąt zagięcia bez pęknięcia określa elastyczność: dobra wiklina brązowa powinna wytrzymać zagięcie pod kątem 90° bez pękania kory. Jednolitość barwy sygnalizuje równomierny proces suszenia i brak obszarów zagrzybiałych.
Odchylenia od normy – plamy pleśni, nadmierne krzywizny, liczne węzły – dyskwalifikują pęd z użycia w wyrobach koszykarskich, choć mogą znaleźć zastosowanie jako elementy dekoracyjne w wiklininie artystycznej.
